Một nghiên cứu quy mô lớn công bố tháng 6/2026 cho thấy học với AI có thể giúp người học hoàn thành bài tập nhanh hơn nhưng ghi nhớ được ít hơn, làm dấy lên lo ngại về thói quen phụ thuộc công cụ ở học sinh, sinh viên.
Nhóm nghiên cứu phân tích hơn 3,2 triệu lượt tương tác trên ALEKS — một nền tảng học toán thích ứng — trong suốt mười năm, so sánh các dạng bài “dễ nhờ AI” (bài toán chữ có thể gõ thẳng vào ChatGPT) với dạng “khó nhờ AI” (bài đồ thị cần thao tác và diễn giải bằng tay). Sau khi ChatGPT xuất hiện, thời gian người học dành cho nhóm bài dễ nhờ AI giảm dần, cộng dồn khoảng 27% ở sinh viên đại học và 31% ở học sinh trung học phổ thông sau gần ba năm. Đáng chú ý hơn, ở các bài kiểm tra ghi nhớ có giám sát, tỷ lệ trả lời đúng giảm khoảng 25%.
Kết quả này khớp với một nghiên cứu gây chú ý khác dùng máy đo điện não (EEG) trên 54 người viết luận. Nhóm dùng ChatGPT có mức độ hoạt động não thấp nhất, đặc biệt ở những vùng liên quan đến sáng tạo và trí nhớ, và càng về sau càng có xu hướng sao chép gần như nguyên văn phần AI viết ra. Các nhà nghiên cứu gọi đó là “sự lười biếng nhận thức”. Cả hai công trình đều chưa qua bình duyệt và cỡ mẫu còn khiêm tốn, nên cần thận trọng, song hướng kết luận khá nhất quán.
Cơ chế phía sau được gọi là “chuyển tải nhận thức” (cognitive offloading): thay vì tự xử lý thông tin, người học đẩy phần việc nặng nhọc cho công cụ. Bản thân điều này không xấu — con người vẫn luôn dùng máy tính bỏ túi hay sổ ghi chú — nhưng nó trở thành vấn đề khi thay thế đúng những bước tư duy tạo ra kiến thức bền vững. Sự trôi chảy của câu trả lời do AI tạo ra dễ đánh lừa, khiến ta có cảm giác “mình đã hiểu” trong khi thực chất chưa nắm được.
Điều đó không có nghĩa nên tránh xa công nghệ. Khác biệt nằm ở cách dùng: xem AI như một đối tác tư duy thay vì một cỗ máy trả lời. Cùng một công cụ, người học có thể yêu cầu nó ra câu hỏi ôn tập, dựng tình huống thực hành, hay tranh luận kiểu Socrates — buộc bản thân phải suy nghĩ, thay vì chỉ hỏi lấy đáp án rồi chép lại.
Học với AI mà không lười tư duy
Vài nguyên tắc đơn giản có thể giúp học với AI mà vẫn giữ được sự chủ động. Thứ nhất, tự nháp trước một câu trả lời, dàn ý hay lời giải thích rồi mới đưa cho AI nhận xét, thay vì hỏi ngay từ đầu. Thứ hai, sau mỗi lần dùng, hãy tự hỏi “ai làm phần nặng?” — nếu AI đã làm gần hết phần suy nghĩ, đó là dấu hiệu bạn đang phụ thuộc. Thứ ba, tận dụng các chế độ học chuyên biệt như Study Mode của ChatGPT hay Guided Learning của Gemini, vốn dẫn dắt từng bước bằng câu hỏi thay vì đưa đáp án. Thứ tư, “dạy lại” AI: yêu cầu nó đóng vai người mới chưa hiểu bài rồi tự mình giải thích cho nó — cách này ép người học diễn đạt mạch lạc và lộ ra những lỗ hổng kiến thức của chính mình.
Tại Việt Nam, ChatGPT và các trợ lý AI đã trở thành công cụ quen thuộc với học sinh, sinh viên, nhất là vào mùa thi. Riêng TP.HCM có khoảng 170 trường thí điểm ứng dụng AI trong năm học 2025-2026. Đi cùng sự tiện lợi là nỗi lo “lười tư duy” mà nhiều giáo viên nêu ra. Bài học từ các nghiên cứu trên gợi ý rằng vấn đề không nằm ở chuyện cấm hay cho phép dùng AI, mà ở chỗ hướng dẫn người học biết đặt câu hỏi và tự kiểm chứng, để công cụ khuếch đại tư duy thay vì thay thế nó.
Khi các nền tảng AI ngày càng giỏi đưa ra câu trả lời tức thì, kỹ năng đáng giá nhất với người học có lẽ là biết khi nào nên tự mình vật lộn với bài toán — và khi nào mới nhờ đến máy.
Nguồn: arXiv, TIME, The Chronicle of Higher Education.
Xem thêm: Hướng dẫn học AI từ A-Z.
